ห้องคลีนรูมที่ถูกต้องต้องมีลักษณะอย่างไร

พื้นผิวต้องเรียบและทำความสะอาดง่าย

ผนัง ฝ้าเพดาน พื้น ประตู และอุปกรณ์ภายในห้องควรมีพื้นผิวเรียบ ไม่แตกร้าว ไม่ดูดซึมน้ำ ไม่ปล่อยฝุ่น และทนต่อสารทำความสะอาดหรือสารฆ่าเชื้อที่ใช้งานจริง ควรลดรอยต่อ ซอก มุม บัวนูน ชั้นวาง และอุปกรณ์ที่ยื่นออกมาจากผนัง เพราะเป็นตำแหน่งสะสมฝุ่นและจุลินทรีย์ ส่วนรอยต่อระหว่างพื้นกับผนังควรออกแบบเป็นมุมโค้งเพื่อให้เช็ดทำความสะอาดได้ง่าย

ต้องมีระบบกรองและควบคุมทิศทางอากาศ

ระบบ HVAC ต้องจ่ายอากาศที่ผ่านแผ่นกรองประสิทธิภาพสูง เช่น HEPA หรือระบบกรองที่เหมาะกับระดับความสะอาดและกระบวนการผลิต รูปแบบการไหลของอากาศแบ่งได้เป็น 2 ลักษณะสำคัญ

• Unidirectional airflow — อากาศไหลไปในทิศทางเดียวอย่างสม่ำเสมอ เหมาะกับพื้นที่วิกฤตที่ต้องปกป้องผลิตภัณฑ์
• Non-unidirectional / mixed airflow — ใช้การเจือจางและระบายสิ่งปนเปื้อน เหมาะกับห้องคลีนรูมทั่วไปตามระดับความเสี่ยง

จำนวนครั้งการหมุนเวียนอากาศต่อชั่วโมงหรือ ACH ไม่ได้กำหนดตายตัวจาก ISO Class เพียงอย่างเดียว แต่ต้องคำนวณจากปริมาณความร้อน จำนวนบุคลากร เครื่องจักร กระบวนการ และอัตราการฟื้นคืนความสะอาดของห้อง

ควบคุมความดันตามวัตถุประสงค์

ห้องที่ต้องการปกป้องผลิตภัณฑ์มักใช้ความดันบวก เพื่อให้อากาศไหลจากพื้นที่สะอาดกว่าไปยังพื้นที่สะอาดน้อยกว่า ในทางกลับกัน ห้องที่เกี่ยวข้องกับเชื้อโรค สารพิษ สารกัมมันตรังสี หรือสารที่ต้องควบคุมไม่ให้แพร่กระจาย อาจต้องใช้ความดันลบ จึงไม่สามารถสรุปได้ว่าห้องคลีนรูมทุกห้องต้องเป็นความดันบวก

แยกเส้นทางบุคลากรและวัสดุ

ควรมีห้องเปลี่ยนชุด Airlock และ Pass Box สำหรับควบคุมการเข้าออก โดยแยกเส้นทางบุคลากร วัตถุดิบ ผลิตภัณฑ์ และของเสียให้ชัดเจน ประตู Airlock ไม่ควรเปิดพร้อมกัน และในพื้นที่วิกฤตควรใช้ระบบ Interlock เพื่อป้องกันการสูญเสียความดันและลดการนำสิ่งปนเปื้อนเข้าห้อง

มีระบบตรวจติดตามและแผนบำรุงรักษา

ค่าที่ควรตรวจติดตามตามความเสี่ยง ได้แก่ จำนวนอนุภาคในอากาศ ความดันแตกต่างระหว่างห้อง อุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ ความเร็วและทิศทางลม จุลินทรีย์ในอากาศและบนพื้นผิวสำหรับอุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้อง สภาพแผ่นกรอง HEPA และประสิทธิภาพการฟื้นคืนความสะอาดของห้อง อุณหภูมิและความชื้นไม่มีค่ากลางที่ใช้ได้กับทุกห้อง ต้องกำหนดจากผลิตภัณฑ์ กระบวนการ ความสบายของผู้ปฏิบัติงาน และข้อกำหนดเฉพาะของอุตสาหกรรม

ห้องคลีนรูมต้องใช้มาตรฐานอะไรบ้าง

ไม่มีมาตรฐานฉบับเดียวที่ครอบคลุมห้องคลีนรูมทุกประเภท โดยทั่วไปต้องใช้ ISO 14644 เป็นมาตรฐานพื้นฐาน แล้วเพิ่มข้อกำหนดเฉพาะของอุตสาหกรรม

มาตรฐาน ISO 14644 ที่เกี่ยวข้อง

• ISO 14644-1 — ใช้จำแนกระดับความสะอาดตามจำนวนอนุภาคในอากาศ
• ISO 14644-2 — ใช้กำหนดแผนตรวจติดตามเพื่อยืนยันสมรรถนะของห้อง
• ISO 14644-3 — ครอบคลุมวิธีทดสอบ เช่น Airflow, HEPA Integrity และ Recovery Test
• ISO 14644-4 — ครอบคลุมการกำหนดความต้องการ ออกแบบ ก่อสร้าง และเริ่มใช้งานห้อง
• ISO 14644-5 — ครอบคลุมการปฏิบัติงาน บุคลากร การนำวัสดุเข้าออก การทำความสะอาดและบำรุงรักษา
• ISO 14644-14 — ใช้ประเมินความเหมาะสมของอุปกรณ์ในด้านการปล่อยอนุภาคสู่อากาศ

ณ เดือนสิงหาคม 2569 ฉบับที่เผยแพร่และยังเป็นฉบับปัจจุบันของมาตรฐานการจำแนกห้องคือ ISO 14644-1:2015 ส่วนข้อกำหนดด้านการออกแบบอ้างอิง ISO 14644-4:2022 และการปฏิบัติงานอ้างอิง ISO 14644-5:2025

ตัวอย่างจำนวนอนุภาคตาม ISO Class

จำนวนอนุภาคขนาดตั้งแต่ 0.5 ไมโครเมตรขึ้นไปต่ออากาศ 1 ลูกบาศก์เมตร มีค่าจำกัดโดยประมาณดังนี้

เวลาระบุข้อกำหนดควรระบุให้ครบ เช่น "ISO Class 7 ที่สภาวะใช้งานจริง หรือ Operational" เพราะผลตรวจอาจแตกต่างกันระหว่างสภาวะ As-built, At-rest และ Operational

มาตรฐานเฉพาะอุตสาหกรรม

Grade A ถึง D ของอุตสาหกรรมยาไม่ควรนำไปเทียบกับ ISO Class แบบหนึ่งต่อหนึ่ง เพราะ GMP ยังควบคุมจุลินทรีย์ สภาวะการใช้งาน กระบวนการ และ CCS เพิ่มเติมด้วย

ค่าแสงสว่างที่เหมาะสมสำหรับห้องคลีนรูม

ISO Class ไม่ได้เป็นตัวกำหนดค่า Lux ของห้อง ห้อง ISO Class 5 จึงไม่จำเป็นต้องสว่างกว่าห้อง ISO Class 7 เสมอไป ค่าแสงต้องเลือกจากขนาดชิ้นงาน ความละเอียดในการตรวจสอบ ระยะเวลาทำงาน อายุผู้ปฏิบัติงาน และความแตกต่างของสี

สำหรับห้องคลีนรูมทั่วไป สามารถเริ่มออกแบบที่ 500 ลักซ์บนระนาบทำงาน แต่ถ้าเป็นงาน QC งานประกอบชิ้นส่วนขนาดเล็ก หรืองานตรวจตำหนิ ควรเพิ่มเป็น 750–1,000 ลักซ์หรือสูงกว่าตามลักษณะงาน ตัวเลขเหล่านี้เป็นค่าเริ่มต้นในการออกแบบ ไม่ใช่ค่าที่ ISO 14644 บังคับ โครงการควรตรวจสอบกับ ISO/CIE 8995-1:2025 สำหรับแสงสว่างในสถานที่ทำงานภายในอาคาร และประกาศกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงานเรื่องมาตรฐานความเข้มของแสงสว่างของไทยประกอบกัน

คุณภาพแสงที่ต้องพิจารณาร่วมกับค่า Lux

• CRI / Ra — ไม่น้อยกว่า 80 สำหรับงานทั่วไป ไม่น้อยกว่า 90 สำหรับงานตรวจสี งานตรวจตำหนิ หรืองานที่ต้องแยกแยะรายละเอียด
• อุณหภูมิสี — ประมาณ 4,000–5,000K เพื่อให้มองเห็นชัดและรักษาความตื่นตัว
• ความสม่ำเสมอ — แสงต้องไม่มีจุดมืดและเงาจากเครื่องจักร ควบคุมแสงบาดตาและแสงสะท้อนจากพื้นผิวสเตนเลส
• ไดรเวอร์กะพริบต่ำ — สำคัญโดยเฉพาะพื้นที่ตรวจสอบหรือใช้กล้อง รวมถึงต้องมีระบบไฟฉุกเฉินและป้ายทางออกตามมาตรฐานที่เกี่ยวข้อง

ค่าแสงที่ระบุในแบบควรเป็น Maintained Illuminance หรือค่าที่คาดว่าจะยังเหลือหลังใช้งานและเกิดการเสื่อมสภาพแล้ว ไม่ใช่เฉพาะค่า Lux เมื่อโคมยังใหม่

วิธีเลือกและติดตั้งโคมไฟคลีนรูมให้ถูกต้อง

เลือกโคมที่ออกแบบสำหรับ Cleanroom โดยเฉพาะ

โคมไฟคลีนรูมควรติดตั้งเสมอฝ้า มีพื้นผิวด้านห้องเรียบ ไม่มีซอก ไม่มีสกรูนูน และไม่สร้างขอบที่สะสมฝุ่น รูปทรงของโคมต้องไม่รบกวนการเช็ดทำความสะอาด การที่โคมมีค่า IP สูงเพียงอย่างเดียวไม่ได้หมายความว่าเหมาะกับห้องคลีนรูม เพราะ IP แสดงการป้องกันฝุ่นและน้ำเข้าสู่โคม แต่ไม่ได้ยืนยันการปล่อยอนุภาค ความสามารถในการทำความสะอาด หรือความทนต่อสารฆ่าเชื้อ

ระดับ IP ที่ควรพิจารณา

ห้องทั่วไปที่ไม่มีการล้างด้วยน้ำอาจเลือกตามผลการประเมินความเสี่ยงได้ ISO Class ไม่ได้บังคับว่าโคมต้องเป็น IP65 หรือ IP66 จึงต้องเลือก IP จากวิธีทำความสะอาด ปริมาณฝุ่น ความชื้น และกระบวนการจริง

วัสดุต้องทนสารเคมี

ควรตรวจสอบว่าตัวโคม เลนส์ ซีล และปะเก็นทนต่อสารที่โรงงานใช้ เช่น แอลกอฮอล์ ไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ น้ำยาฆ่าเชื้อ หรือ VHP หากใช้ในอุตสาหกรรมอาหารหรือยา ควรเลือกเลนส์ที่ไม่แตกกระจายง่าย หรือมีมาตรการป้องกันเศษวัสดุตกลงบนผลิตภัณฑ์

วางตำแหน่งโคมไม่ให้รบกวนระบบอากาศ

การวางตำแหน่งโคมต้องประสานกับตำแหน่ง HEPA Filter ช่องลมกลับ Sprinkler เครื่องตรวจจับควัน และอุปกรณ์บนฝ้าทั้งหมด โดยเฉพาะพื้นที่ Unidirectional Airflow โคมไฟต้องไม่ขวางลมหรือทำให้เกิดกระแสลมวนเหนือผลิตภัณฑ์ ควรคำนวณแสงจากห้องจริง โดยใส่ข้อมูลความสูงฝ้า ระนาบทำงาน สีผนัง ตำแหน่งเครื่องจักร เงาบัง และค่าเสื่อมสภาพของระบบ ไม่ควรคำนวณจากจำนวนวัตต์ต่อตารางเมตรเพียงอย่างเดียว รอยต่อระหว่างโคมกับฝ้าต้องใช้ปะเก็นหรือซีลที่เหมาะสม ช่องเดินสายและจุดเจาะต้องปิดผนึกเพื่อไม่ให้เกิดการรั่วของอากาศหรือเป็นทางนำฝุ่นจากพื้นที่เหนือฝ้า ถ้าเป็นพื้นที่วิกฤต ควรพิจารณาโคมที่สามารถบำรุงรักษาจาก Technical Ceiling หรือด้านนอกห้อง เพื่อลดการเปิดโคมและทำงานซ่อมภายในพื้นที่สะอาด

ต้องตรวจรับหลังติดตั้ง

หลังติดตั้งหรือเปลี่ยนโคมควรตรวจสอบอย่างน้อยดังนี้ ค่าเฉลี่ยและค่าต่ำสุดของความสว่าง ความสม่ำเสมอและปัญหาแสงบาดตา ระบบไฟฉุกเฉิน ความเรียบร้อยของซีลและรอยต่อฝ้า ทิศทางและรูปแบบการไหลของอากาศ ความดันแตกต่างระหว่างห้อง การรั่วของ HEPA และจำนวนอนุภาคหากการติดตั้งกระทบระบบห้อง รวมถึงเอกสาร Change Control และการทวนสอบห้องตามระดับความเสี่ยง

ตัวอย่างโคมไฟคลีนรูมจาก SacredLight

สองซีรีส์หลักที่ SacredLight ออกแบบมาสำหรับโรงงานอาหาร ห้องเย็น และห้องคลีนรูมโดยเฉพาะ ทั้งคู่ผ่านมาตรฐาน NSF และ IP69K ซึ่งอยู่ในระดับสูงสุดของการทนน้ำแรงดันสูงตามมาตรฐาน IEC เหมาะกับพื้นที่ที่ต้องล้างทำความสะอาดเข้มข้น และยังใช้ได้กับห้องคลีนรูมทั่วไปที่ต้องการเพียง IP65 ขึ้นไปเช่นกัน

ทั้งสองรุ่นเป็นสเปกที่สูงกว่าค่าต่ำสุดที่ ISO 14644 กำหนดไว้ หากพื้นที่ของท่านเป็นห้องคลีนรูมทั่วไปที่ไม่ได้ล้างด้วยน้ำแรงดันสูง สามารถแจ้งทีมวิศวกรให้ช่วยเทียบสเปคและงบประมาณให้เหมาะกับระดับความสะอาดที่ต้องการจริงได้

เช็กลิสต์ก่อนสั่งซื้อโคมไฟคลีนรูม

• 1. อุตสาหกรรมและกระบวนการ — ห้องใช้ในอุตสาหกรรมอะไรและมีกระบวนการใด
• 2. ระดับความสะอาด — ต้องการ ISO Class หรือ GMP Grade เท่าใด และวัดในสภาวะใด
• 3. ค่าแสงที่ต้องการ — ต้องการค่า Lux ที่ระนาบทำงานเท่าใด
• 4. ลักษณะงาน — เป็นงานทั่วไป งานประกอบ งาน QC หรืองานตรวจสี
• 5. สารทำความสะอาด — ใช้สารทำความสะอาดหรือสารฆ่าเชื้อชนิดใด
• 6. วิธีล้าง — มีการฉีดล้างหรือใช้ VHP หรือไม่
• 7. ฝ้าและการบำรุงรักษา — ใช้ฝ้าชนิดใดและต้องการบำรุงรักษาจากด้านไหน
• 8. สเปกโคม — ต้องใช้ IP, CRI, CCT, Emergency หรือระบบหรี่ไฟแบบใด
• 9. เอกสารรับรอง — โคมมีรายงาน Photometric และหลักฐาน Cleanroom Compatibility หรือไม่
• 10. ตำแหน่งติดตั้ง — ตำแหน่งโคมกระทบ HEPA Filter และทิศทางลมหรือไม่

ห้องคลีนรูมที่ถูกต้องต้องได้รับการออกแบบเป็นระบบ ไม่ใช่เลือกเฉพาะแผ่นกรองอากาศหรือโคมไฟที่มีค่า IP สูง การกำหนด ISO Class ต้องเริ่มจากความเสี่ยงของผลิตภัณฑ์และกระบวนการ ส่วนค่าแสงต้องเลือกตามความละเอียดของงาน สำหรับการออกแบบเบื้องต้น ห้องคลีนรูมทั่วไปสามารถเริ่มที่ประมาณ 500 ลักซ์ งานละเอียดควรอยู่ที่ 750–1,000 ลักซ์ และงานตรวจสอบวิกฤตอาจต้องใช้ 1,000–1,500 ลักซ์หรือเพิ่มไฟเฉพาะจุด โดยควรตรวจสอบกฎหมายและมาตรฐานเฉพาะของอุตสาหกรรมก่อนสรุปแบบทุกครั้ง

ไม่แน่ใจว่าห้องของคุณต้องการ ISO Class และค่า Lux เท่าไหร่?

แจ้งขนาดพื้นที่ ระดับความสะอาด และกระบวนการทำความสะอาด ทีมวิศวกร SacredLight คำนวณค่าแสงด้วย DIALux และแนะนำโคมไฟคลีนรูมที่เหมาะสมให้ฟรี

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับโคมไฟคลีนรูม

บทความและบริการที่เกี่ยวข้อง

สินค้า โคมไฟห้องคลีนรูม LED ทุกรุ่นของ SacredLight

บทความ DIALux คืออะไร ทำไมโรงงานต้องใช้ก่อนซื้อโคม

บริการ ออกแบบระบบแสงสว่างและติดตั้งครบวงจร (Lighting Design)

เขียนโดยทีมวิศวกร SacredLight  ·  อ้างอิง: EU GMP Annex 1, ISO 14644-1/4/5/14, ISO/CIE 8995-1:2025, หลักเกณฑ์การตรวจวัดแสงสว่าง พ.ศ. 2561 (กรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน)  ·  อัพเดทล่าสุด: สิงหาคม 2569