อัพเดทล่าสุด: สิงหาคม 2569 · เขียนโดยทีมวิศวกร SacredLight ผู้เชี่ยวชาญด้านโคมไฟกันระเบิดและโคมไฟคาโนปี้สำหรับสถานีบริการน้ำมันกว่า 10 ปี
สถานีบริการน้ำมันเป็นพื้นที่ที่อาจมีไอระเหยของเชื้อเพลิงสะสมอยู่ตลอดเวลา การเลือกและติดตั้งอุปกรณ์ไฟฟ้าจึงต้องพิถีพิถันกว่าพื้นที่ทั่วไป แต่หนึ่งในความเข้าใจผิดที่พบบ่อยที่สุดคือคิดว่าโคมไฟที่มีค่า IP65 หรือ IP66 สามารถใช้แทนโคมไฟกันระเบิดปั๊มน้ำมันได้ทันที ในทางกลับกัน การสรุปว่าโคมทุกดวงใต้หลังคาคาโนปี้ต้องเป็นโคม Explosion Proof ทั้งหมดก็ไม่ถูกต้องเช่นกัน เพราะสิ่งที่ใช้ตัดสินจริงคือขอบเขตพื้นที่อันตราย (Hazardous Area) ตำแหน่งติดตั้ง และข้อกำหนดของแต่ละโครงการ บทความนี้พาตรวจสอบทีละขั้นตอน ตั้งแต่ความหมายของ IP, IK, Ex ไปจนถึงวิธีตรวจใบรับรอง IECEx ก่อนตัดสินใจซื้อ
สารสำคัญ: IP65 หรือ IP66 ยืนยันเฉพาะการป้องกันฝุ่นและน้ำเข้าตัวโคม ไม่ได้ยืนยันว่าโคมจะไม่กลายเป็นแหล่งจุดติดไอน้ำมัน ส่วนโคมไฟคาโนปี้ทุกดวงก็ไม่จำเป็นต้องเป็นโคมกันระเบิดเสมอไป ต้องตรวจตำแหน่งติดตั้งเทียบกับแบบแบ่งขอบเขตพื้นที่อันตรายของสถานีแต่ละแห่งก่อนเสมอ
IP หรือ Ingress Protection คือระดับการป้องกันของเปลือกอุปกรณ์ไฟฟ้าต่อการเข้าสัมผัสของฝุ่นและน้ำ ความหมายโดยสรุปมีดังนี้
สรุปสั้น ๆ: โคมไฟปั๊มน้ำมัน IP65 ใช้งานภายนอกอาคารหรือพื้นที่เปิดโล่งได้ดี แต่ยังไม่มีสิทธิ์เรียกว่าโคมกันระเบิด หากไม่มีใบรับรองด้าน Ex เพิ่มเติม
โคมกันระเบิดหรือ Explosion Proof Light คืออุปกรณ์ที่ออกแบบมาเพื่อลดโอกาสที่ความร้อน ประกายไฟ หรือการทำงานของชิ้นส่วนภายในจะเป็นแหล่งจุดติดก๊าซหรือไอระเหยไวไฟในบริเวณโดยรอบ คำว่า Explosion Proof ไม่ได้แปลว่าตัวโคมจะทนแรงระเบิดจากภายนอกได้ทุกกรณี แต่หมายถึงมีโครงสร้างและวิธีป้องกันตามมาตรฐานที่กำหนดไว้ มาตรฐานที่ใช้อ้างอิงกันทั่วไป ได้แก่
ก่อนตัดสินใจเลือกโคมไฟกันระเบิดปั๊มน้ำมัน ควรเข้าใจว่าแต่ละมาตรฐานยืนยันคุณสมบัติคนละด้าน และไม่สามารถใช้แทนกันได้
| มาตรฐาน | ใช้บอกอะไร | ไม่ได้ยืนยันอะไร |
|---|---|---|
| IP65 / IP66 | การป้องกันฝุ่นและน้ำเข้าตัวโคม | คุณสมบัติกันระเบิด |
| IK (Impact) | ความทนต่อแรงกระแทกของเปลือกโคม | การป้องกันการจุดติดไอน้ำมัน |
| Ex / IECEx | ความเหมาะสมกับบรรยากาศเสี่ยงระเบิดตามเงื่อนไขที่ระบุบนใบรับรอง | การใช้ได้กับทุก Zone และก๊าซทุกกลุ่มโดยอัตโนมัติ |
| มอก.1955-2551 | ขีดจำกัดสัญญาณรบกวนวิทยุจากบริภัณฑ์ส่องสว่าง | ลูเมน, lm/W, ค่า IP, อายุใช้งาน หรือคุณสมบัติกันระเบิด |
พื้นที่อันตรายคือบริเวณที่อาจมีก๊าซหรือไอระเหยไวไฟสะสมอยู่ในปริมาณที่ต้องใช้มาตรการพิเศษในการเลือกและติดตั้งอุปกรณ์ไฟฟ้า มาตรฐานสากลแบ่งพื้นที่อันตรายออกเป็น 3 ระดับ
Zone 0
มีบรรยากาศไวไฟอยู่ต่อเนื่อง เป็นเวลานาน หรือเกิดขึ้นบ่อยครั้ง
Zone 1
มีโอกาสเกิดบรรยากาศไวไฟระหว่างการทำงานปกติเป็นครั้งคราว
Zone 2
ไม่คาดว่าจะเกิดในการทำงานปกติ หรือหากเกิดจะเกิดเพียงช่วงเวลาสั้น
กฎกระทรวงของไทยแบ่งบริเวณอันตรายของสถานที่ประกอบกิจการน้ำมันเป็น 2 แบบ คือบริเวณอันตรายแบบที่ 1 และแบบที่ 2 โดยพิจารณาจากโอกาสและช่วงเวลาที่ก๊าซหรือไอระเหยไวไฟอาจปรากฏขึ้น การเทียบบริเวณอันตรายตามกฎหมายไทยกับระบบ Zone สากลต้องดำเนินการโดยวิศวกรผู้เชี่ยวชาญ ไม่ควรเทียบจากชื่อเรียกเพียงอย่างเดียว
คำตอบคือ "ต้องตรวจสอบตำแหน่งติดตั้งเทียบกับแบบแบ่งบริเวณอันตรายก่อนเสมอ" ไม่สามารถสรุปแบบเหมาว่าโคมทุกดวงต้องเป็น Ex หรือไม่ต้องเป็น Ex กฎกระทรวงระบบไฟฟ้าและระบบป้องกันอันตรายจากฟ้าผ่าของสถานที่ประกอบกิจการน้ำมัน พ.ศ. 2556 ข้อ 11 กำหนดขอบเขตบริเวณอันตรายรอบตู้จ่ายน้ำมันชนิดตั้งพื้นไว้ชัดเจนดังนี้
ด้วยขอบเขตความสูงที่จำกัดไว้เพียง 0.50 เมตรเหนือระดับพื้นนี้เอง ทำให้โคมไฟที่ติดตั้งสูงใต้หลังคาคาโนปี้ ซึ่งโดยทั่วไปอยู่ที่ระดับ 4.5 ถึง 6 เมตรขึ้นไป มักอยู่นอกขอบเขตบริเวณอันตรายที่กฎหมายกำหนดไว้สำหรับตู้จ่ายชนิดตั้งพื้น อย่างไรก็ตาม ผลการพิจารณาอาจเปลี่ยนแปลงได้ในกรณีต่อไปนี้ ซึ่งควรตรวจแบบเป็นรายกรณีเสมอ
ข้อควรระวัง: ตัวเลขข้างต้นใช้กับสถานีบริการน้ำมันเชื้อเพลิงชนิดไวไฟมากตามที่กฎกระทรวงกำหนดไว้เป็นการเฉพาะ แต่ละสถานีควรมีแบบแบ่งขอบเขตบริเวณอันตรายที่ลงนามรับรองโดยวิศวกรไฟฟ้าที่มีใบอนุญาต เพื่อยืนยันตำแหน่งโคมแต่ละดวงอย่างถูกต้อง ไม่ควรอนุมานจากตัวเลขทั่วไปเพียงอย่างเดียว
กฎกระทรวงระบบไฟฟ้าและระบบป้องกันอันตรายจากฟ้าผ่าของสถานที่ประกอบกิจการน้ำมัน พ.ศ. 2556 กำหนดสาระสำคัญที่เกี่ยวข้องกับการเลือกและติดตั้งโคมไฟไว้หลายข้อ ได้แก่
การพิจารณาโคม Ex ไม่ควรดูเพียงโลโก้หรือคำว่า Explosion Proof บนกล่องสินค้า แต่ต้องตรวจเครื่องหมายบนตัวโคมหรือในเอกสารรับรองอย่างครบถ้วน ได้แก่
โคมที่ได้รับการรับรองสำหรับก๊าซกลุ่มหนึ่งหรือช่วงอุณหภูมิหนึ่ง อาจไม่เหมาะกับอีกพื้นที่หนึ่ง แม้จะมีคำว่า Ex บนฉลากเหมือนกันก็ตาม จึงต้องตรวจให้ตรงกับผลการจัดโซนพื้นที่จริงของแต่ละสถานี
ก่อนอนุมัติสินค้า ควรตรวจสอบรายละเอียดต่อไปนี้ให้ครบทุกข้อ
IECEx แบ่งใบรับรองออกเป็น 3 ประเภทหลักที่ผู้ซื้อควรแยกให้ออก
หลักการง่าย ๆ ที่ IECEx ใช้เองคือ หากหมายเลขใบรับรองไม่ปรากฏในระบบ OCS ให้ถือว่าสินค้านั้นยังไม่ได้รับการรับรอง IECEx ไม่ว่าเอกสารที่ผู้ขายแสดงจะดูน่าเชื่อถือเพียงใดก็ตาม (อ้างอิง: IECEx Certified Equipment Scheme)
มอก.1955-2551 เป็นมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรมที่เกี่ยวข้องกับขีดจำกัดสัญญาณรบกวนวิทยุจากบริภัณฑ์ส่องสว่าง การที่โคมไฟมีมาตรฐานนี้เป็นเรื่องสำคัญ แต่ไม่ควรใช้เป็นหลักฐานเพียงรายการเดียวเพื่อยืนยันว่าโคม
ผู้ซื้อจึงควรตรวจเอกสารรับรองให้ตรงกับคุณสมบัติแต่ละด้านแยกจากกัน แทนที่จะเหมารวมว่ามีมาตรฐานใดมาตรฐานหนึ่งแล้วเท่ากับผ่านทุกด้าน
แม้เลือกโคมไฟกันระเบิดปั๊มน้ำมันที่มีใบรับรองถูกต้องแล้ว ระบบโดยรวมอาจยังไม่ปลอดภัย หากอุปกรณ์ประกอบไม่เหมาะสมกับพื้นที่อันตรายเช่นกัน ได้แก่
การรับรองเฉพาะตัวโคมจึงไม่สามารถทดแทนการออกแบบและติดตั้งระบบทั้งหมดอย่างถูกต้องได้ ทุกชิ้นส่วนในบริเวณอันตรายต้องได้รับการรับรองและติดตั้งให้สอดคล้องกัน
เอกสารที่ควรขอจากผู้ขาย
เอกสารที่ควรมีจากโครงการ
IP65 และ IP66 เป็นค่าป้องกันฝุ่นและน้ำ ไม่ใช่มาตรฐานป้องกันการระเบิด ส่วนการตัดสินว่าโคมไฟคาโนปี้ต้องเป็นโคมไฟกันระเบิดปั๊มน้ำมันหรือไม่ ต้องตรวจตำแหน่งติดตั้งเทียบกับแบบแบ่งขอบเขตบริเวณอันตรายของสถานีจริงเสมอ ไม่ใช่ตัดสินจากชื่อสินค้าหรือคำโฆษณา
หากตำแหน่งโคมอยู่ในบริเวณอันตราย ต้องเลือกผลิตภัณฑ์และอุปกรณ์ประกอบที่มีใบรับรองเหมาะสมกับ Zone, Gas Group, Temperature Class และสภาพแวดล้อมของพื้นที่นั้น พร้อมติดตั้งตามแบบที่ออกแบบและควบคุมโดยวิศวกรไฟฟ้าที่มีใบอนุญาต หลักการที่ปลอดภัยที่สุดคือตรวจพื้นที่ก่อนเลือกโคม และตรวจใบรับรองก่อนพิจารณาราคา
หมายเหตุด้านความปลอดภัย: เนื้อหานี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ความรู้เบื้องต้นเท่านั้น ไม่ใช้ทดแทนแบบวิศวกรรม การตรวจสอบพื้นที่จริง หรือคำวินิจฉัยของหน่วยงานผู้มีอำนาจ การออกแบบและติดตั้งระบบไฟฟ้าภายในสถานีบริการน้ำมันต้องดำเนินการโดยผู้มีคุณสมบัติตามที่กฎหมายกำหนดเท่านั้น
ส่งแบบสถานี ตำแหน่งตู้จ่ายน้ำมัน ความสูงหลังคา และจุดติดตั้งโคม ให้ทีมวิศวกร SacredLight ช่วยตรวจสอบประเภทโคมและเอกสารที่ควรใช้ก่อนเสนอราคา ไม่มีค่าใช้จ่าย
ปรึกษาทีมวิศวกรฟรีทาง LINEไม่ใช่ ค่า IP65 หรือ IP66 บอกเฉพาะระดับการป้องกันฝุ่นและน้ำเข้าตัวโคม ไม่ได้ผ่านการทดสอบด้านการป้องกันการจุดติดบรรยากาศไวไฟ หากต้องติดตั้งในบริเวณอันตราย โคมต้องมีใบรับรองด้าน Ex เช่น IECEx หรือ ATEX เพิ่มเติมจากค่า IP เสมอ
ไม่จำเป็นเสมอไป ต้องตรวจตำแหน่งติดตั้งเทียบกับแบบแบ่งขอบเขตบริเวณอันตรายของสถานี ตามกฎกระทรวงฯ พ.ศ. 2556 ข้อ 11 ตู้จ่ายน้ำมันชนิดตั้งพื้นมีขอบเขตบริเวณอันตรายแบบที่ 2 ในระยะไม่เกิน 6 เมตรโดยรอบ แต่วัดความสูงเพียงไม่เกิน 0.50 เมตรเหนือระดับพื้นเท่านั้น โคมที่ติดตั้งสูงกว่านี้จึงมักอยู่นอกขอบเขตดังกล่าว ยกเว้นกรณีใกล้ปลายท่อระบายไอน้ำมัน ใช้ตู้จ่ายชนิดแขวน หรือมีหลุมบ่อ ซึ่งต้องตรวจแบบเป็นรายกรณี
ตรวจหมายเลขใบรับรองผ่านระบบ IECEx Online Certificate System หรือ OCS หากไม่พบชื่อในระบบนี้ถือว่ายังไม่ได้รับการรับรอง IECEx พร้อมตรวจว่าเป็น Certificate of Conformity ที่ครอบคลุมผลิตภัณฑ์ทั้งชุด ไม่ใช่ Component Certificate ที่รับรองเฉพาะชิ้นส่วนเดียว
ไม่ มอก.1955-2551 เป็นมาตรฐานเกี่ยวกับขีดจำกัดสัญญาณรบกวนวิทยุจากบริภัณฑ์ส่องสว่างเท่านั้น ไม่ได้รับรองลูเมน ค่า IP อายุใช้งาน หรือคุณสมบัติกันระเบิดของโคมแต่อย่างใด
ควรขอ Datasheet ที่ระบุรหัสรุ่นชัดเจน ภาพป้าย Nameplate ใบรับรอง IECEx Certificate of Conformity รายละเอียด Ex Marking ใบรับรอง IP และ IK คู่มือการติดตั้ง ข้อจำกัดด้านอุณหภูมิแวดล้อม และเงื่อนไขการรับประกันเป็นลายลักษณ์อักษร
สินค้า โคมไฟกันระเบิด สำหรับพื้นที่เขตอันตรายใกล้หัวจ่ายน้ำมัน
สินค้า โคมไฟคาโนปี้ LED สำหรับปั๊มน้ำมันและงานฝังฝ้า
บริการ บริการออกแบบแสงสว่าง (Lighting Design) คำนวณแสงตามหน้างานจริง
เขียนโดยทีมวิศวกร SacredLight · อ้างอิง: กรมธุรกิจพลังงาน กฎกระทรวงระบบไฟฟ้าและระบบป้องกันอันตรายจากฟ้าผ่าของสถานที่ประกอบกิจการน้ำมัน พ.ศ. 2556, IECEx Certified Equipment Scheme · อัพเดทล่าสุด: สิงหาคม 2569
07 สิงหาคม 2569
ผู้ชม 8 ครั้ง
English